Duurzaamheid is geen bijzaak meer in overheidsopdrachten. De Europese richtlijnen en de Belgische wet van 17 juni 2016 geven aanbesteders uitdrukkelijk de mogelijkheid — en in sommige gevallen de plicht — om sociale en milieucriteria te integreren in hun opdrachten. Voor inschrijvers betekent dit dat een sterke offerte niet alleen technisch en financieel moet scoren, maar ook op het vlak van maatschappelijke meerwaarde.
Het wettelijk kader
Artikel 7 van de wet van 17 juni 2016 stelt dat ondernemers bij de uitvoering van een overheidsopdracht alle toepasselijke verplichtingen op het vlak van milieu-, sociaal en arbeidsrecht moeten naleven. Dit geldt ook voor hun onderaannemers.
De richtlijn 2014/24/EU bevestigt dat de aanbesteder de economisch meest voordelige inschrijving mag beoordelen op basis van kwalitatieve, milieu- en sociale aspecten, mits deze verband houden met het voorwerp van de opdracht.
Drie niveaus van integratie
Duurzaamheidscriteria kunnen op drie niveaus in de aanbesteding worden ingebouwd:
Selectiecriteria. De aanbesteder beoordeelt of de inschrijver over de capaciteit beschikt om duurzaam te presteren. Voorbeelden: een milieubeheersysteem (ISO 14001, EMAS), ervaring met circulaire projecten, of een certificering op het vlak van maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Gunningscriteria. De aanbesteder beoordeelt de offerte zelf op duurzaamheidsaspecten. Voorbeelden: levenscycluskosten (total cost of ownership), CO₂-reductie in de voorgestelde aanpak, of de inzet van sociale-economiebedrijven. Gunningscriteria moeten verband houden met het voorwerp van de opdracht en mogen geen verkapte selectiecriteria zijn.
Uitvoeringsvoorwaarden. Verplichtingen die gelden tijdens de uitvoering. Voorbeelden: maximale emissienormen voor transport, verplichte rapportage over afvalstromen, inzet van kansengroepen op de werf, of gebruik van duurzame materialen.
Milieucriteria in de praktijk
Levenscycluskosten
De wet staat toe dat de aanbesteder de prijs beoordeelt op basis van levenscycluskosten in plaats van enkel de aanschafprijs. Dit omvat kosten voor gebruik, onderhoud, verbruik, recycling en verwijdering. Ook externe milieukosten — zoals de kosten van CO₂-uitstoot — mogen worden meegerekend, op voorwaarde dat de berekeningsmethode objectief en niet-discriminerend is.
Labels en certificaten
De aanbesteder mag verwijzen naar specifieke labels als bewijs dat een product of dienst aan bepaalde milieukenmerken voldoet. Denk aan het EU Ecolabel, FSC voor houtproducten, of Cradle to Cradle. De voorwaarden zijn:
- De labelvereisten hebben betrekking op het voorwerp van de opdracht.
- De vereisten zijn gebaseerd op objectief verifieerbare criteria.
- Het label is vastgesteld via een open en transparante procedure.
- De aanbesteder aanvaardt ook gelijkwaardige labels of andere bewijsmiddelen.
Green Public Procurement (GPP)
De Europese Commissie heeft voor tientallen productgroepen GPP-criteria ontwikkeld — van kantoorartikelen tot gebouwen, van voeding tot IT-apparatuur. Deze criteria zijn niet bindend maar vormen een referentiekader. In België verwijzen steeds meer bestekken naar GPP-criteria, vooral bij federale aanbestedingen.
De federale overheid publiceert een gids voor duurzaam aankopen (guidesustainableprocurement.be) met criteria voor circa 250 producten en diensten. Federale overheidsdiensten die afwijken van de duurzame raamcontracten van BOSA moeten dit motiveren (“comply or explain”).
Sociale criteria in de praktijk
Sociale clausules
Sociale clausules zijn voorwaarden in het bestek die een sociale doelstelling nastreven. De meest voorkomende:
Opleidingsclausule. De opdrachtnemer besteedt een percentage van de gepresteerde uren aan opleiding van stagiairs, leerlingen of werkzoekenden.
Tewerkstellingsclausule. De opdrachtnemer zet voor een deel van de uitvoering personen uit kansengroepen in — langdurig werklozen, personen met een arbeidsbeperking, of nieuwkomers.
Clausule sociale economie. Een deel van het werk wordt voorbehouden aan of uitgevoerd door maatwerkbedrijven (beschutte of sociale werkplaatsen).
Voorbehouden opdrachten
De wet van 17 juni 2016 (artikel 15) biedt de mogelijkheid om opdrachten voor te behouden aan maatwerkbedrijven of sociale ondernemingen. De voorwaarde is dat minstens 30% van het personeel van het bedrijf bestaat uit kansarme werknemers. Dit is een krachtig instrument maar komt in de praktijk beperkt voor.
Arbeidswetgeving en ILO-conventies
De aanbesteder controleert of inschrijvers de toepasselijke sociale en arbeidswetgeving naleven. Bij opdrachten met een internationaal karakter spelen ook de basisconventies van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) een rol — met name het verbod op kinderarbeid, dwangarbeid en discriminatie.
Circulair inkopen
Circulair inkopen is in België een groeiend thema, met gecoördineerde initiatieven op alle bestuursniveaus.
Vlaanderen: De Green Deal Circulair Aankopen (sinds 2017, gecoördineerd door VVSG, The Shift en Bond Beter Leefmilieu) telde meer dan 150 deelnemers die zich engageerden om circulaire principes toe te passen in hun aankoopbeleid.
Wallonië: De Green Deal Achats Circulaires (sinds eind 2019) stimuleert circulair inkopen in het Waalse Gewest.
Brussel: Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest investeert structureel in de promotie van circulaire aanbestedingen.
De federale overheid heeft strategische fiches ontwikkeld voor tien prioritaire productcategorieën die helpen bij het integreren van circulariteitscriteria in bestekken.
Strategie voor inschrijvers
Identificeer de duurzaamheidscriteria vroeg. Lees het bestek grondig op zoek naar GPP-verwijzingen, labels, sociale clausules en uitvoeringsvoorwaarden. Deze criteria bepalen mee je score en je compliance.
Verzamel bewijsstukken proactief. Als je beschikt over ISO 14001, Ecovadis, of FSC-certificering, zorg dan dat deze documenten actueel en correct zijn. Bewaar een dossier met alle relevante certificaten.
Kwantificeer je duurzaamheidsaanpak. Vage beloften scoren niet. Geef concrete cijfers: CO₂-besparing in ton, percentage gerecycleerd materiaal, aantal opleidingsuren, concreet plan voor sociale tewerkstelling.
Bereken levenscycluskosten. Als het bestek TCO of LCC als gunningscriterium hanteert, presenteer dan een onderbouwde berekening die aantoont dat je product of dienst over de volledige levensduur voordeliger is — ook als de aanschafprijs hoger ligt.